Het onderwijs staat voor een fundamentele verandering met de opkomst van generatieve AI (GenAI) zoals ChatGPT. Deze technologie heeft in korte tijd een ongekende impact gehad op hoe studenten leren, informatie verwerken en opdrachten maken. Voor MBO-docenten ontstaat een nieuwe realiteit waarin traditionele onderwijsmethoden en beoordelingsvormen onder druk komen te staan.
“GenAI is fundamenteel anders dan andere technologieën van de afgelopen 20+ jaar vanwege het vermogen om origineel geschreven werk te genereren dat vrijwel niet te onderscheiden is van dat van menselijke auteurs,” stellen Hodges en Kirschner (2024) in hun recente publicatie. “Hoewel deze mogelijkheid ontwrichtende implicaties heeft voor het onderwijs, zal het waarschijnlijk niet het onderwijs vernietigen. Het kan echter wel de legitimiteit van sommige lang bestaande onderwijspraktijken ondermijnen.”
Dit artikel verkent de uitdagingen en kansen die GenAI biedt voor het MBO-onderwijs, met bijzondere aandacht voor het fenomeen ‘cognitive offloading’ ofwel ‘cognitive offloading‘ en de gevolgen daarvan voor het kritisch denkvermogen van studenten.
Cognitive offloading: wanneer AI ons denken overneemt
Het recente onderzoek van Michael Gerlich (2025) naar de relatie tussen AI-gebruik en kritisch denken werpt een verontrustend licht op wat gebeurt wanneer studenten te afhankelijk worden van AI-tools. Gerlich introduceert het concept ‘cognitive offloading’, een proces waarbij cognitieve taken worden uitbesteed aan externe hulpmiddelen zoals AI.
“Cognitive offloading verwijst naar de externalisatie van cognitieve processen, vaak met behulp van tools of externe middelen, zoals notities, rekenmachines, of digitale tools zoals AI, om de cognitieve belasting te verminderen,” legt Gerlich uit. “Hoewel cognitive offloading de efficiëntie kan verbeteren door cognitieve middelen vrij te maken, impliceert het niet inherent een vermindering van betrokkenheid bij taken.”
Uit zijn onderzoek onder 666 deelnemers blijkt echter dat er een duidelijke negatieve correlatie bestaat tussen frequent AI-gebruik en kritische denkvaardigheden. Bovendien toonde Gerlich aan dat cognitive offloading fungeert als mediërende factor in deze relatie.
“De bevindingen onthulden een significante negatieve correlatie tussen frequent AI-gebruik en kritisch denkvermogen, gemedieerd door toegenomen cognitive offloading,” rapporteert Gerlich. “Jongere deelnemers vertoonden een hogere afhankelijkheid van AI-tools en lagere kritische denkscores in vergelijking met oudere deelnemers.”
Deze bevindingen zijn bijzonder relevant voor MBO-docenten, aangezien hun studenten veelal tot deze jongere, meer kwetsbare leeftijdsgroep behoren.
De paradox van AI in onderwijs
De integratie van AI in het onderwijs presenteert een paradox. Enerzijds kunnen AI-tools bepaalde leerprocessen ondersteunen en efficiënter maken. Anderzijds dreigen ze juist die cognitieve vaardigheden te verzwakken die essentieel zijn voor diepgaand leren en kritisch denken.
Zoals Hodges en Kirschner opmerken: “GenAI-tools kunnen mensachtige antwoorden produceren op deze soorten beoordelingen, waardoor studenten de moeilijke taak van het leren kunnen vermijden [opzettelijk of per ongeluk].”
Dit risico wordt versterkt door wat Kirschner de “discipulus economicus” noemt: de calculerende student die de minimale inspanning levert voor het maximale resultaat. Deze realiteit maakt het ontwerpen van effectieve leerervaringen in een AI-tijdperk des te uitdagender.
Oplossingsrichtingen voor MBO-docenten
1. Herontwerp van beoordelingsmethoden
Een fundamentele heroverweging van beoordelingsvormen is noodzakelijk. Hodges en Kirschner suggereren verschillende strategieën:
“Verschuif de focus van opdrachten van het eindproduct naar het leerproces,” adviseren zij. “Dit kan onder meer inhouden dat studenten concepten, schetsen of geannoteerde bibliografieën moeten inleveren samen met hun eindopdracht.”
Voor het MBO, met zijn sterke focus op praktijkgericht leren, biedt dit kansen om beoordelingen nog sterker te koppelen aan authentieke beroepstaken en praktijksituaties die minder gemakkelijk door AI alleen kunnen worden opgelost.
2. Benadruk diepgaande en persoonlijke reflectie
Gerlich’s onderzoek toont aan dat persoonlijke reflectie een krachtig tegenwicht kan bieden tegen de negatieve effecten van cognitive offloading.
“Over alle leeftijdsgroepen heen was er een gedeelde bezorgdheid over de langetermijnimpact van AI-tools op cognitieve vaardigheden,” merkt Gerlich op. “Deelnemers gaven aan te geloven dat hun afhankelijkheid van AI hun vermogen om kritisch te denken en zelfstandig problemen op te lossen zou kunnen verminderen.”
MBO-docenten kunnen hierop inspelen door reflectieopdrachten te ontwerpen die studenten aanmoedigen om hun eigen leerproces, werkervaringen en de toepassing van kennis in praktijksituaties te overdenken.
“De focus zou niet moeten zijn om GenAI uit de leerervaring te ontwerpen, of noodzakelijkerwijs om het in de leerervaring te ontwerpen, maar simpelweg om instructie zo te ontwerpen dat studenten daadwerkelijk leren.”:
3. Integreer AI als leermiddel
“De focus zou niet moeten zijn om GenAI uit de leerervaring te ontwerpen, of noodzakelijkerwijs om het in de leerervaring te ontwerpen, maar simpelweg om instructie zo te ontwerpen dat studenten daadwerkelijk leren.”
Voor MBO-studenten betekent dit leren wanneer en hoe AI-tools gepast in te zetten als ondersteuning bij hun leerproces en toekomstige beroepsuitoefening.
4. Stimuleer cognitieve betrokkenheid
Gerlich’s kwalitatieve interviews onthulden dat “deelnemers met een hogere opleiding zich meer bewust waren van de potentiële nadelen van het vertrouwen op AI-tools.” Dit suggereert dat onderwijs een beschermende rol kan spelen.
MBO-docenten kunnen dit inzicht benutten door leeractiviteiten te ontwerpen die studenten cognitief uitdagen en hen aanmoedigen kritisch te denken, ondanks de beschikbaarheid van AI-tools. Praktijkgerichte projecten, casestudies, en probleemgestuurd leren zijn hiervoor uitstekend geschikt.
5. Ontwikkel digitale geletterdheid en ethisch bewustzijn
“Educeer studenten over het ethisch gebruik van AI, inclusief discussies over academische integriteit, de beperkingen van AI, en het belang van origineel werk,” adviseren Hodges en Kirschner.
Voor MBO-studenten is dit bijzonder relevant, aangezien zij worden opgeleid voor beroepen waarin zij waarschijnlijk steeds meer met AI-technologieën zullen werken. Het begrijpen van de mogelijkheden én beperkingen van deze tools is essentieel voor hun toekomstige beroepssucces.
De unieke positie van het MBO
Het MBO heeft een unieke positie in het onderwijslandschap vanwege de sterke nadruk op praktijkgericht onderwijs en de directe verbinding met het werkveld. Dit biedt belangrijke voordelen bij het navigeren van de uitdagingen die GenAI stelt.
Praktijkgerichte opdrachten, stages, en simulaties van beroepssituaties zijn inherent moeilijker volledig te automatiseren met AI-tools. Deze praktijkcomponent vormt een natuurlijke buffer tegen overmatige afhankelijkheid van AI en biedt kansen voor authentieke beoordelingen die kritisch denken en probleemoplossing vereisen.
Bovendien worden MBO-studenten opgeleid voor beroepen die zelf transformeren door AI. Het leren omgaan met en kritisch beoordelen van AI-tools is daarom niet alleen een onderwijskundige noodzaak, maar ook een essentiële beroepsvaardigheid.
Conclusie
De impact van GenAI op kritisch denken en leren vormt een serieuze uitdaging voor het onderwijs, maar biedt ook kansen voor onderwijsinnovatie. Het onderzoek van Gerlich onderstreept het risico van cognitive offloading en de potentiële negatieve effecten op kritisch denkvermogen, vooral bij jongere studenten.
Zoals Hodges en Kirschner concluderen: “GenAI-tools zullen waarschijnlijk alleen maar beter worden (Wat betekent beter? Krachtiger?) en alomtegenwoordiger, dus het uitschakelen of verbieden ervan in scholen en universiteiten zal noch haalbaar noch productief zijn.”
De ware uitdaging voor MBO-docenten ligt niet in het bestrijden van AI-technologie, maar in het heruitvinden van onderwijspraktijken die ervoor zorgen dat studenten blijven leren en kritisch denken ontwikkelen, ongeacht de beschikbaarheid van AI-tools. Door bewust de balans te zoeken tussen het benutten van de voordelen van AI en het bevorderen van essentiële cognitieve vaardigheden, kunnen docenten hun studenten voorbereiden op een toekomst waarin mens en AI steeds meer samenwerken.
Het MBO, met zijn unieke combinatie van theorie en praktijk, staat in een uitstekende positie om studenten te helpen navigeren in deze nieuwe realiteit en hen voor te bereiden op een arbeidsmarkt waarin zowel AI-geletterdheid als kritisch denkvermogen essentieel zullen zijn.
Dit artikel heb ik samen met Claude geschreven. De bronnen die ik voor dit artikel heb gebruikt zijn twee publicaties:
Wat kan de AI Consultancy Group voor jou betekenen?
In een wereld waar AI steeds vaker ons denken en handelen beïnvloedt, is het cruciaal om goed geïnformeerd te blijven. De AI Consultancy Group (aicg.nl) helpt organisaties én individuen om op een verantwoorde en strategische manier met kunstmatige intelligentie om te gaan. Ze bieden trainingen, workshops en adviestrajecten aan die speciaal gericht zijn op AI-geletterdheid, digitale transformatie en ethisch technologiegebruik.
Of je nu werkzaam bent in het onderwijs, zorg, overheid of bedrijfsleven – AICG helpt je om AI niet alleen te begrijpen, maar ook verstandig toe te passen. Zo voorkom je overmatige cognitieve offloading binnen je organisatie en ontwikkel je een gezonde digitale mindset.
Wil je bewuster omgaan met technologie?
Bezoek www.aicg.nl en ontdek hoe je jouw team of organisatie AI-ready maakt.